گل و انواع گل آذین
گلها از نظر شکل و اندازه و رنگ بسیار متنوعند و از نظر تعداد و آرایش نیز تنوع زیادی دارند. و بعضی گلها مانند عدسک آبی به زحمت دیده میشوند و بعضی دیگر بسیار بزرگتر هستند
ساختار عمومی گل:
کاملترین گلها چهار بخش دارند که عموماً چهار پیرامون را تشکیل میدهند. این چهار بخش عبارتاند از:
1 -کاسه گل (کاسبرگها )، 2- جام گل (گلبرگها )،3 - نافه گل (پرچمها ) 4- مادگی گل (برچهها ). این چهار پیرامون معمولاً به نهنج گل ، که در انتهای دمگل قرار دارد متصلاند
اندام های پوششی گل :
- کاسه گل(کاسبرگها( :
کاسه گل اولین پیرامونی است که پدید میآید و سایر قطعات گل را در برمیگیرد. کاسه گل معمولا سبز رنگ است و در غنچهها بخشهای گل را میپوشاند. کاسه گل معمولا از تعدادی کاسبرگ جدا از هم و یا چسبیده بهم تشکیل شده است.
از نظر شکل ظاهری و ساختار تشریحی شبیه به برگ است
گاهی کاسبرگها به علت دارا بودن رنگیزههای فلاونی رنگیناند و منظره و ساختار گلبرگها را دارند. در این صورت «گلبرگ نما» نامیده میشوند. کاسه گل عموماً منظم است.
- جام گل(گلبرگ) :
گلبرگها صفحات نازکی هستند که معمولاً سفید یا به علت داشتن رنگیزههای آنتوسیانی به رنگهای متنوع آبی، بنفش، قرمز و به علت دارا بودن فلاونها یا لیپوکرومها به رنگهای زرد یا نارنجی دیده میشوند.
تنوع شکل در گلبرگها بیش از کاسبرگهاست .
در گلبرگها معمولاً پهنک و بخش زیرین باریکتری بهنام «ناخنک » تشخیص داده میشود که گلبرگ را به نهنج متصل میکند.غالباً در قاعده گلبرگها غدههای ترشح کننده نوش جای دارند .
تعداد روزنه های گلبرگ کمتر از تعداد روزنه های کاسبرگ هاست .
اندام های جنسی گل:
- نافه گل (پرچمها) :
مجموعهای از چند پرچم که غالبا جدا از هم هستند تشکیل شده است. هر پرچم دارای یک میله است که در انتهای آزاد آن بساک قرار دارد،
بساک: برجستگی کیسه مانندی در انتهای میله است که به وسیله شیار طولی به دو قسمت استوانهای تقسیم میشود. این دو قسمت در تمام طول خود به وسیله بافت پارانشیمی به هم چسبیدهاند. هر قسمت دو حفره دراز به نام کیسه گرده دارد که درون آنها دانههای گرده تولید میشوند. در بساک رسیده، بافتی که دو کیسه گرده هر قسمت را از هم جدا میسازد از بین میرود. در نتیجه شکافی طولی در دیواره هر قسمت استوانهای بساک پدید میآید و باعث پراکنده شدن دانههای گرده میشود.
میله:قسمت باریکی است که بساک را به نهج گل متصل می کند.از درون میله یک دسته اوند چوب و ابکش می گذرد که تا درون رابط ادامه می یابد .میله ی پرچم ها ممکن است کوتاه یا بلند باشد و حتی ممکن است وجود نداشته باشد که در این صورت بساک بدون پایه به نهنج گل متصل است.میله ها معمولا بدون انشعاب و حامل یک بساک هستند.
دانه ی گرده:
دانه گرده رسیده شامل سیتوپلاسم دو یاخته (هسته) زاینده و روینده، و دیواره دانه گرده است.این دیواره از دو لایه اگزین در خارج و انتین در داخل تشکیل شده است و نقش آن حفاظت دو یاخته نامبرده است.
دیواره دانه گرده ساختار ویژهای دارد که در هرگونه گیاهی متفاوت و قابل تشخیص است. مادهای به نام «اسپوروپولنین » در ترکیب شیمیایی دیواره دانه گرده وجود دارد،این ماده در برابر پوسیدگی و فشار بسیار مقاوم است به نحوی که گاهی از یک گیاه فقط دانه گرده آن به صورت فسیل باقی میماند.
ساختار و طرح دیوارهی گرده در گیاهان مختلف به حدی دقیق و ثابت است که می تواند اساس رده بندی انها قرار گیرد
بعضی از دانه های گرده قدرت رویش خود را پس از دو روز از دست می دهند و به طور متوسط دورهی زندگی انها بین 15 روز تا یک ماه است.
- مادگی گل(برچه ها) :
مادگی یا اندام ماده گل از یک یا چند برچه به وجود میآید. اگر مادگی گل فقط دارای یک برچه باشد آن را مادگی ساده و اگر دو یا چند برچة پیوسته داشته باشد، مادگی مرکب مینامند. برچه را برگی تغییر شکل یافته میدانند، زیرا اولاً، برچه در مراحل اولیه رشد به برگ شباهت دارد، ثانیاً در مراحل رشد تکاملی گل شباهت برچه به برگ مشاهده میشود.
اجزای مادگی:
مادگی گل خود شامل 3 بخش زیر است.
تخمدان:در نهاندانگان محفظه بستهای است که از برچههای بسته یا از پیوستگی لبههای برچههای باز تشکیل میشود. برچهها تخمک ساز هستند و منشا برگی دارند. میوه تخمدان رشد یافته است.
تمکن:نحوه قرار گرفتن تخمک را درون تخمدان تمکن گویند. نوع تمکن در شناسایی گیاه و ردهبندی آن سودمند است. تمکن اصلی 5 نوع است که عبارتاند از:
1 - کناری مثل:تخمدان لوبیا
2 - محوری مثل: گیاهان تیره سوسن
3 - جانبی
4 - مرکزی مثل: فلفل سبز و انگور فرنگی.
5 - قاعدهای
خامه:خامه بخش دراز و باریک برچه است که در بعضی گلها دراز، در برخی کوتاه و در عدهای (آلاله، خشخاش) اصلاً وجود ندارد. هر رشته کاکل ذرت که روی بلال دیده میشود یک خامه است.
خامهها ممکن است آزاد یا به هم متصل باشند. در این صورت در وسطِ ستونی که از اتحاد خامهها ایجاد میشود یک یا چند مجرا به وجود میآید و این مجاری در حقیقت راه عبور لوله گرده برای رسیدن به تخمک است.
خامه معمولاً انتهایی است، یعنی ادامه محور تخمدان است، ولی امکان دارد بر اثر نمو غیرعادی مادگی به صورت جانبی یا زیرین درآید.
کلاله:بخش پهن انتهای خامه است که ممکن است در نوک خامه، نازک و باریک باقی بماند و یا برجسته شده و به شکلهای مختلف ظاهر شود. لولههای ترشحی کلاله ماده مغذی چسبناک را میسازند که برای رویش دانه گرده لازم است.
از نظر کلی، کلاله انتهای بافت هادی است که در رأس لوله خامه منبسط شده به شکل کلاله درآمده است.
کلاله در بیشتر گلها پس از گرده افشانی پژمرده میشود،ولی در بعضی گلها فعال باقی میماند و به اندامی تبدیل میشود که به پراکندگی میوه کمک میکند.
سطح کلاله در اکثر گیاهان دارای یاختههای کرک مانند و کوتاهی است که در جذب و نگهداری گرده موثرند.
گل آذین:
تعریف گل آذین:نحوه ی قرار گیری گل روی گیاه یا ساقه را گل آذین می گویند.
گل اذین به دو صورت زیر دیده می شود:
1 - گل آذین نامحدود:
در گلآذین نامحدود محور اصلی حامل گلها دارای چند شاخه است و هر شاخه به یک گل منتهی میشود. در این حالت هر گل روی شاخهای کوتاه، یعنی دمگل، قرار دارد و محور اصلی گل بهطور نامحدود به رشد خود ادامه میدهد ولی غالباً به علل تأثیر برخی عوامل درونی مانند شرایط فیزیولوژیک و یا اثر عوامل محیطی و بوم شناختی نمو محور مزبور کم شده و ممکن است به یک گل ختم گردد. در حالت اخیر چون جوانترین گل در انتهای محور پدید میآید لذا چنین به نظر میرسد که گل مزبور انتهایی است، این حالت را که نوعی گلآذین خوشهای تحلیل رفته است نباید با گلآذین محدود اشتباه کرد.
در گلآذین نامحدود، گلهای مسنتر در پایه گلآذین و گلهای جوانتر در نوک آن قرار دارند و ممکن است در قسمت پایه، میوهها رسیده باشند ولی در نوک گلآذین گلها هنوز به صورت غنچههای جوان دیده شوند. در این نوع گلآذینها در بغل هر برگ یک گل ظاهر میشود.
انواع گل آذین های نامحدود:
1 - گلآذین خوشهای: گلها با دمگلهای برابر در فاصلههای مساوی روی محور اصلی قرار دارند. در قاعده هر دمگل یک برگک وجود دارد (شب بو) .
2 - گل آذین سنبلهای : گلها بدون دمگل در حول محور اصلی در فاصلههای نسبتاً مساوی به آن چسبیدهاند (بارهنگ ) .
3 - گل آذین سنبلهای نر یا ماده: هر گلآذین سنبلهای فقط دارای گلهای نر یا گلهای ماده است (بید و گردو) .
4 - گلآذین چتری: دمگلهای یک اندازه از انتهای محور اصلی خارج میشوند. و منظرهای چتر مانند دارند (پیاز،گیلاس، شمعدانی) .
5 - گلآذین کلاپرکی : تعداد زیادی گلهای بدون دمگل با پیوستگی نزدیک روی نهنج برجسته جمع شدهاند (در گیاهان تیره کاسنی) .
6 - دیهیم: نوعی گل آذین خوشه که دمگل های پایینی رشد بیشتری یافته در نتیجه با گل های بالایی در یک سطح قرار می گیرد گل های بالایی در واقع همان غنچه انتهایی است که غنچه در مرکز و گل های باز شده در بیرون گل آذین قرار می گیرد گاهی اوقات شاخه های دیهیم خود منشعب می شود که به آن دیهیم مرکب می گوییم .
2 - گل آذین محدود:
محور اصلی این نوع گلآذینها به یک گل ختم میشود که تمامی بافت زاینده یا مریستمی را در بر میگیرد و در نتیجه رشد محوری که گل روی آن ظاهر شده متوقف میگردد. گلآذین محدود را عموماً گرزن گویند که به سه صورت دیده می شوند :
1 - یکسویه :مثل گل گاو زبان
2 - دوسویه : مثل روناس
3 - چندسویه :مثل فرفیون
گرزن یکسویه بر دو نوع است:
1 -گرزن دم عقربی یا حلزونی (در گیاهان تیره گاوزبان)
2- گرزن بال ملخی.
برگرفته از سایت گروه زیست شهرتهران